تگرگ (به انگلیسی: Hail) نوعی بارش جامد است که از دانههای یخ فشرده تشکیل شده و در اثر فرآیندهای شدید داخل ابرهای طوفانی، بهویژه ابرهای کومولونیمبوس (Cumulonimbus) بهوجود میآید.
این دانهها معمولاً کروی یا نامنظم هستند و قطرشان میتواند از چند میلیمتر تا چند سانتیمتر متغیر باشد — گاهی اندازه آنها به اندازه توپ تنیس هم میرسد!
ابر کومولونیمبوس یکی از بلندترین و نیرومندترین انواع ابرها در جو زمین است که معمولاً با رعد و برق، باران شدید، بادهای تند، تگرگ و گاهی گردباد همراه میشود.
این ابرها تا ارتفاعی حدود ۱۲ تا ۲۰ کیلومتر از سطح زمین رشد میکنند و از پایین به بالا شامل بخار آب، قطرات آب مایع و بلورهای یخ هستند
در یک روز گرم، سطح زمین بر اثر تابش خورشید داغ میشود و هوای مرطوب سطح زمین شروع به بالا رفتن میکند.
این هوای گرم، سبکتر از هوای اطراف است و تا ارتفاعات بالاتر صعود میکند.
با بالا رفتن هوا، دما کاهش مییابد و بخار آب موجود در هوا به قطرات کوچک آب تبدیل میشود — این فرآیند را میعان (Condensation) میگویند.
در این مرحله ابرهای کومولوس (پوفدار) اولیه شکل میگیرند.
اگر صعود هوا ادامه یابد و رطوبت کافی در جو موجود باشد، ابر کومولوس رشد میکند و به لایههای بسیار بالاتر میرسد.
در این ارتفاعها، دما به زیر صفر میرسد و بخش بالایی ابر از بلورهای یخ و دانههای تگرگ تشکیل میشود.
وقتی ابر به این مرحله میرسد، به آن کومولونیمبوس میگویند.
درون این ابرها، جریانهای قوی صعودی و نزولی وجود دارد که باعث برخورد قطرات آب و دانههای یخ با یکدیگر میشود.
بر اثر این برخوردها، بار الکتریکی تولید میشود (که منجر به رعد و برق میگردد) و دانههای یخ نیز با اضافه شدن لایههای بیشتر، تبدیل به تگرگ میشوند.
وقتی وزن تگرگها و قطرات آب زیاد شود، دیگر جریان صعودی نمیتواند آنها را در هوا نگه دارد، بنابراین بهصورت باران شدید، تگرگ یا رعد و برق به زمین میریزند.
وقتی سطح زمین توسط خورشید 🌞 گرم میشود، دمای هوا در نزدیکی سطح افزایش یافته و هوا سبکتر و کمچگالتر میگردد. این هوای گرم و مرطوب 🌫️ بهدلیل چگالی کمتر، شروع به صعود 🔼 به سمت طبقات بالاتر جو میکند. در حین بالا رفتن، فشار هوا بهتدریج کاهش مییابد و در نتیجه دمای هوای صعودکننده نیز کم میشود 🌡️⬇️.
وقتی این تودهی هوا به ارتفاعات سردتر میرسد، بخار آب موجود در آن تراکم (میعان) پیدا میکند 💧 و به شکل قطرات ریز آب یا کریستالهای یخ ❄️ درمیآید. این فرآیند با آزاد شدن گرمای نهان تراکم 🔥 همراه است که به نوبهی خود باعث تقویت بیشتر جریان صعودی میشود — یعنی هرچه بخار آب بیشتری متراکم شود، انرژی بیشتری آزاد شده و هوای گرم با قدرت بیشتری به بالا میرود 💨.
در نتیجه، این صعود پیوسته و تقویتشوندهی هوا موجب شکلگیری ابرهای کومولوس و در نهایت کومولونیمبوس ⛅⚡ میشود که همان ابرهای رعد و برقیِ بزرگ و عمودی هستند. این ابرها بستر اصلی تشکیل تگرگ بهشمار میروند، زیرا در آنها اختلاف دما و حرکتهای شدید عمودی هوا وجود دارد.
به زبان سادهتر، هوای گرمِ مرطوب از سطح زمین بالا میرود، سرد میشود، بخار آبش متراکم میگردد و انرژی آزادشده از این تراکم، صعود را تقویت میکند — چرخهای که موتور محرک ایجاد ابرهای تگرگزا 🌩️ محسوب میشود.
درون ابرهای کومولونیمبوس ⛅ جریانهای بسیار قوی و متلاطمی از هوا وجود دارد که دائماً در حال صعود 🔼 و نزول 🔽 هستند. این جریانها بهدلیل اختلاف دما 🌡️، فشار و رطوبت 💧 بین لایههای مختلف جو شکل میگیرند و نقش اصلی را در رشد و تشکیل دانههای تگرگ ایفا میکنند.
وقتی هوای گرم و مرطوب به سمت بالا حرکت میکند، قطرات آب همراه آن به نواحی سردتر ابر میرسند و در دمای پایین شروع به یخ زدن ❄️ میکنند. در این حالت، دانههای کوچک یخ درون ابر در مسیر جریانهای قوی عمودی به بالا و پایین حرکت میکنند.
در جریانهای صعودی 🔺، این دانههای یخزده دوباره به نواحی مرطوب و فوقسرد برمیگردند، جایی که بخار آب روی آنها منجمد میشود و لایهای تازه از یخ تشکیل میدهد. سپس در جریانهای نزولی 🔻، به نواحی گرمتر برمیگردند و ممکن است سطحشان کمی ذوب شود 🌧️، اما با بازگشت دوباره به بالا دوباره یخ میزنند.
این چرخهی صعود و نزول مکرر باعث میشود دانهی تگرگ هر بار بزرگتر و سنگینتر ⚪ شود. در واقع، اگر مقطع تگرگ را ببینیم، متوجه میشویم که مثل پیاز 🧅 دارای لایههای متعدد یخ است؛ هر لایه نتیجهی یک رفتوبرگشت درون ابر است.
در نهایت، زمانی که تگرگ آنقدر سنگین میشود که دیگر جریانهای صعودی نتوانند آن را در هوا نگه دارند، از دل ابر جدا شده و به سمت زمین سقوط میکند 🌧️💨.
بهطور خلاصه، این چرخش مداوم بین لایههای بالایی و پایینی ابر، موتور اصلی تشکیل تگرگ است — هرچه جریانهای هوا قویتر باشند، تگرگهای بزرگتر، سنگینتر و مخربتری ⚡💥 به وجود میآیند.
وقتی قطرات آب درون ابرهای کومولونیمبوس به ارتفاعات بسیار بالا و سرد منتقل میشوند، دمای هوا در آن نواحی به زیر صفر درجه میرسد 🥶. در این شرایط، بیشتر قطرات آب به حالت «فوقسرد» (Supercooled Water) درمیآیند؛ یعنی هنوز مایع هستند اما در دمای زیر صفر قرار دارند. با وجود ذرات کوچک گردوغبار، دوده یا نمک در جو — که به آنها هستههای یخزایی گفته میشود — این قطرات شروع به یخ زدن میکنند ❄️.
در این لحظه، دانههای اولیه تگرگ شکل میگیرند. سپس، بهواسطهی جریانهای صعودی و نزولی شدید درون ابر، این دانهها بارها به بالا و پایین حرکت داده میشوند 🔄. هر بار که دانه تگرگ به لایههای بالاتر (سردتر) میرود، بخار آب موجود در اطرافش منجمد میشود و لایهای جدید از یخ روی آن تشکیل میدهد. این فرآیند مثل اضافه شدن لایههای پیاز 🧅 ادامه مییابد، تا زمانی که وزن دانه تگرگ آنقدر زیاد شود که دیگر نتواند در جریانهای صعودی باقی بماند و در نهایت از ابر جدا شده و به زمین سقوط میکند 🌧️💨.
شدت جریانهای هوا و مقدار بخار آب درون ابر، تعیین میکند که دانه تگرگ چقدر بزرگ شود. در طوفانهای شدید تابستانی یا مناطق کوهستانی که جریانهای قویتری دارند، تگرگهای بسیار بزرگتر (حتی تا اندازه توپ گلف 🏐) نیز ممکن است تشکیل شوند.
زمانی که دانههای تگرگ درون ابرهای کومولونیمبوس آنقدر رشد میکنند که وزنشان از نیروی جریانهای صعودی بیشتر میشود ⚖️، دیگر ابر نمیتواند آنها را در خود نگه دارد. در این لحظه، نیروی گرانش 🌍 بر جریانهای هوایی غلبه کرده و دانههای یخزده شروع به سقوط به سمت زمین میکنند.
در مسیر سقوط، اگر هوا هنوز سرد باشد، دانهها تقریباً سالم به سطح زمین میرسند ❄️. اما اگر در لایههای پایینی جو دمای هوا بالاتر باشد 🌡️، بخشی از دانهها ذوب شده و کوچکتر میشوند — به همین دلیل است که گاهی «تگرگهای نرمتر» یا حتی «باران همراه با تگرگ» میبینیم ☔.
دانههای بزرگتر معمولاً در اثر طوفانهای عمودی قوی و در مناطقی با تغییرات شدید دمایی و رطوبتی تشکیل میشوند. هنگام برخورد با زمین، این تگرگها میتوانند خسارات قابلتوجهی بهبار آورند:
🍃 شکستن شاخههای درختان و آسیب به برگها و میوهها
🚗 فرورفتگی روی بدنه خودروها و سقفهای فلزی
🏠 صدمه به گلخانهها، سقفهای پلاستیکی و شیشهای
🌾 نابودی محصولات کشاورزی در چند دقیقه کوتاه
در ایران، تگرگ بهویژه در مناطق کوهپایهای شمال شرق، شمال غرب و بخشهایی از خراسان خسارات سنگینی به باغات پسته، سیب، انگور و زعفران وارد میکند 🇮🇷💔.
به همین دلیل، کشاورزان در این مناطق معمولاً از راهکارهای پیشگیرانه مانند نصب سامانههای ضدتگرگ، پوششهای حفاظتی یا بیمه کشاورزی استفاده میکنند تا ریسک زیان مالی را کاهش دهند 💡.
بهطور خلاصه، تگرگ نتیجهی یک زنجیرهی پیچیده از دما، رطوبت، جریانهای همرفتی و ساختار ابرها است، اما آثار آن در دنیای واقعی میتواند بسیار ملموس و ویرانگر باشد ⚡.
سامانه ضد تگرگ یک فناوری پیشگیرانه است که هدفش جلوگیری از تشکیل دانههای بزرگ تگرگ در ابرهای طوفانی است 🌧️⚙️. این دستگاه معمولاً روی زمین نصب میشود و با ارسال امواج صوتی یا موج فشاری به لایههای پایین ابر، باعث میشود فرآیند رشد بلورهای یخ مختل شود ❄️.
بهعبارت سادهتر، ضدتگرگ کاری میکند که بهجای دانههای بزرگ و مخرب تگرگ، قطرات ریز یا باران سبک از ابر فرو بریزد ☔. این فناوری در کشورهای مختلف از جمله ایران، ایتالیا، فرانسه و ترکیه برای محافظت از باغها، گلخانهها و مزارع استفاده میشود 🌿🇮🇷.
استفاده از توریهای ضدتگرگ روی محصولات حساس (مثلاً گلخانهها، نهالهای گرانقیمت)
ساخت دیوارههای موقت بادشکن
محافظت مکانیکی شاخهها و برگها (بستن، تکیهگاهها)
*هرچند این روشها در مقیاس زیاد گران و دشوارند، اما برای محصولات خیلی حساس ممکن است مفید باشند.
در برخی سیستمها از مواد مانند یدید نقره (AgI) استفاده میشود که به عنوان هستهزا عمل میکنند — یعنی مواد کوچکی که ذرات یخ روی آن تشکیل میشوند. با پخش این هستهها درون ابر، امید میرود که تعداد زیادی ذره یخ کوچک و نه چند ذره بزرگ تشکیل شود که ذوب شوند یا به باران تبدیل شوند و خسارت کمتری وارد کنند.
اما این روش محدودیتهایی دارد: هزینه بالا، اثر کم در شرایط نامساعد، نیاز به تجهیزات پخش در ارتفاع بالا، و نگرانیهای زیستمحیطی.
با توجه به شناخت علمی تشکیل تگرگ و نقاط ضعف روشهای قبلی، شرکت آوید صنعت با طراحی نسل نوین سامانههای ضدتگرگ، راهکاری مؤثر و عملی پیشنهاد میدهد:
اپراتور دستگاه را با حالت های مختلفی که در اختیار دارد فعال می کند
امواج صوتی به سمت ابر ها ارسال می شود
امواج باعث اختلال در تجمع ذرات یخ یا بههمپیوستن آنها میشوند و از رشد دانههای بزرگ جلوگیری میکنند.
نتیجه: به جای تگرگ بزرگ، بارش سبکتر یا ریزتگرگ ایجاد میشود که خسارت کمتری دارد
در ایران، برخی مناطق بیشتر مستعد وقوع تگرگاند. این موضوع به عوامل جغرافیایی، شرایط جوی و ارتفاع مربوط میشود.
مناطق کوهستانی و نیمهکوهستانی (مثل بخشهایی از خراسان، آذربایجان، زنجان) به دلیل نوسانات دمایی بیشتر، صعود هوای گرم و نزدیکی به لایهٔ سرد بالا، مستعد وقوع تگرگ هستند.
تفاوت دمایی شدید بین شب و روز در این مناطق باعث پایداری بیشتر شرایط ناپایدار جوی میشود.
جریانهای سرد از ارتفاعات یا مناطق همجوار و تداخل آنها با هوای مرطوب محلی ایدهآل تشکیل ابرهای تندری است.
بنابراین اگر باغ در منطقهای باشد که مستعد جبهههای هوا، بادهای موسمی یا نواحی همسطح با کوههاست، احتمال وقوع تگرگ افزایش مییابد.
تگرگ همیشه یک تهدید بزرگ برای باغداران بوده است، اما با پیشرفت علم و فناوری، اکنون میتوان با فناوریهایی مانند سامانه ضدتگرگ، این تهدید را به حداقل رساند.
نکته اصلی این است که مقابله با تگرگ باید علمی، عملی و کارآمد باشد — نه فقط بر اساس تجربه یا آزمونوخطا. سامانههای نوین صوتی چون دقیق و بدون خطا کار می کنند، ابزاری فوقالعاده برای تحول در حفاظت از محصولات باغی هستند.
اگر باغداری هستی که میخوای محصولت رو در برابر تگرگ محافظت کنی، شرکت آوید صنعت آماده است تا با مشاوره رایگان و نصب حرفهای این فناوری را به باغ شما بیاورد. درخواست بازدید رایگان بده تا کارشناسان ما وضعیت باغ شما رو بررسی کنند و راهکار مناسب ارائه بدن.
راهنمای جامع تفسیر آزمایش آب 💧درختان پسته. چگونه شوری (EC)،
راهنمای جامع اطلس پسته: معرفی کامل ارقام برتر (اکبری، احمدآقایی،
آیا درختان پسته شما دچار ترشح صمغ قهوهای شدهاند؟ 🌳
در این مقاله میآموزید: ۱)اندازهگیری شوری آب ۲) تشخیص علائم
بهترین گزینه برای جلوگیری از خسارت تگرگ به محصول پسته.
چرا شاخههای پسته خشک میشوند؟ از بیماری ماسوره و قارچ
❌جلوی هدررفت کودهای گرانقیمت را بگیرید!❌ لیست قرمز ترکیباتی که
چرا پستهها مغز ندارند؟ راهکار قطعی مبارزه با پوکی پسته.
حفاظت از پسته در برابر سرمازدگی با مدیریت تغذیه، آبیاری
معرفی کامل دستگاه ضد تگرگ آوید صنعت: مشخصات فنی، نحوه
برای درمان کمبود عناصر غذایی درخت پسته باید علائم درخت
آشنایی با بهترین روشهای آبیاری درختان پسته؛ از آبیاری قطرهای
چگونه باردهی پسته را چند برابر کنیم؟ معرفی تکنیکهای طلایی
جدیدترین اخبار از نصب و فعالیت دستگاههای ضدتگرگ (تگرگ شکن)
آشنایی با ابر کومولونیمبوس: ابر طوفانی و بزرگ با جریان
چرا در بعضی مناطق تگرگ شدیدتر است؟ بررسی عواملی همچون:
ابرهای تگرگزا چخ شکلی هستند؟ با شناخت ویژگیهای ابر کومولونیمبوس
سامانه ضدتگرگ آوید صنعت، راهکاری مطمئن برای جلوگیری از خسارت